Pokazywanie postów oznaczonych etykietą odkładając na półkę. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą odkładając na półkę. Pokaż wszystkie posty

sobota, 22 maja 2010

Odkładając na półkę: „How to lie with statistics”

Cover of "How to Lie with Statistics"Cover of How to Lie with Statistics

Dawno nie odkładałem na półkę książki z wpisem na blogu. Cóż, ‘blog w moim życiu’, to coś co wciąż się zmienia i jeszcze kilka miesięcy temu czułem większą potrzebę wypowiedzi, niż obecnie. Tym razem jednak piszę. Dlatego, że o książce już wspomniałem. I dlatego, że muszę ją odłożyć nie na własną półkę, a na biblioteczną – ta różnica odległości i późniejszej dostępności ma znaczenie.

Książkę czytałem z przyjemnością i z przyjemnością relacjonowałem ją podczas lektury. Teraz przyjemność jest mniejsza, bo wszystko wydaje mi się oczywiste. Właściwie wniosek z tej lektury jest jeden – matematyka powinna być na maturze, a w tej matematyce nacisk powinien paść na statystykę. No… powiedzmy!

Powiedzmy, bo książka wskazuje typowe ‘oszustwa’ z wykorzystaniem statystyki (czy raczej: przy odwołaniu do statystyki), nie uczy jej jednak i nie zastępuje osobistego krytycyzmu. Raczej bawi (dużo żartów rysunkowych Irvinga Geisa) i przytacza trafiające do wyobraźni przykłady.

Na co więc uważać? Rozdział po rozdziale:
-- Dobór próbek (The Sample with the Built-in Bias). Ale z tym chyba wszyscy jesteśmy na bieżąco śledząc notowania kandydatów do urzędu prezydenckiego. Nawet dzisiaj słyszałem o wynikach sondażu, na ‘próbie telefonicznej’. Próbę dobrano starannie (z tego co zrozumiałem), ale sam fakt oparcia się na abonentach telefonii stacjonarnej może wypaczyć wyniki.
-- „Średnie” (The Well-Chosen Average), czyli coś o co ciągle walczę, a niektórzy nawet walczą na ulicach. Ciągle, bo mówiąc o płacach często mówi się o średniej arytmetycznej brutto, co jest wartością zapewne prawidłowo wyliczoną, ale z punktu widzenia odbioru przeciętnego pracownika zawyżoną. (Raz: bo brutto, i zwykle jako suma dochodów, a nie płaca podstawowa ‘na rękę’; dwa, bo płace nie mają rozkładu normalnego i średnia arytmetyczna jest wyraźnie wyższa od dominanty i mediany.)
--Wykresy bez podanej skali (The Little Figures That Are Not There), które wiele sugerują, a niewiele mówią…
-- Na różnice na poziomie błędu statystycznego (często w dodatku miar trudnych do określenia - Much Ado about Practically Nothing). Ilustrację problemu stanowi wyciąganie wniosku o większych szansach życiowych dziecka z różnicy 4 punktów IQ między rówieśnikami…
-- Rozciąanie i ściąganie wykresów (The Gee-Whis Graph), czyli bardziej wyrafinowanej metodzie manipulowania* wykresami niż brak skali. Tu skala jest, ale zwiększa się, lub zmniejsza wykres w zależności od potrzeb ilustratora.
-- Pole powierzchni (The One-Dimensional Picture). “Ładne” są wykresy, gdzie nie słupek, a miniaturka obiektu związanego z daną statystyką, przyjmuje odpowiednią wielkość. Tak, ładne, tyle że pole powierzchni zmienia się jako kwadrat rozmiaru liniowego. A więc ‘dwa razy’ wyższa lokomotywa (powiedzmy), ilustrująca dwa razy większy przewóz kolejowy (pozostając przy hipotetycznym przykładzie), faktycznie oznacza pole większe czterokrotnie. O ile zwracamy uwagę na liczby, to nie jest problem, ale przecież zwykle to sam obraz porusza wyobraźnię**…
-- Dane, które nie dotyczą tematu (The Semittached Figure), ale robią wrażenie (bądź ich źródło robi wrażenie). Ale to chyba oczywiste?
-- Korelacja nie musi oznaczać (sugerowanego) związku przyczynowego (Post Hoc Rides Again). Przypomina mi to anegdotyczny przykład (choć nie wiem, czy prawdziwy) dotyczący korelacji dzietności Szwedów z populacją bocianów w tym kraju. (Obie wartości miały maleć w podobnym tempie. Ale kto wyciągnąłby z tego wniosek, że brakuje bocianów do donoszenia dzieci?)
Podano jeszcze wiele innych, bardzo wyraźnych ‘zmyłek’ statystycznych (How to Statisticulate to rozdział wprost poświęcony celowym manipulacjom), ale poza wyostrzoną uwagą, nie ma na nie rady. Można, co najwyżej, zadać sobie czytając statystyki kilka pytań, które autor poleca (How to Talk Back to a Statistic): Kto tak mówi? (czy dane są wiarygodne); Skąd oni to wiedzą? (czy próbka jest wystarczająca); Czego brakuje? (czy dane są kompletne z punktu widzenia ilustrowanego problemu); Czy ktoś nie zmienił tematu? (w końcu to prosta zmyłka); i wreszcie: Czy to ma sens?

Sama książka została napisana w latach 50-tych (należy do całej serii zwracającej uwagę na różne możliwe formy manipulacji, na które warto zważać w życiu konsumenta i obywatela) i trudno mi cokolwiek do niej dzisiaj dodać. Tak też postąpił wydawca. Podczas lektury pukałem się czasem w czoło – bo kto dzisiaj nabierze się na reklamę odwołującą się do statystyki? Może w latach 50-tych, gdy naukę otaczano wręcz kultem – myślałem sobie. Ale później przypomniałem sobie krążące w mediach statystyki, które nie wiadomo skąd się wzięły, jakimi technikami je opracowano (a czasem wprost wiadomo, że nikt nie docierał do danych źródłowych, co nadal nie przeszkadza w powoływaniu się na nie). O ile więc jednym z wniosków jest waga nauczania statystyki w szkołach, o tyle większym problemem wydaje się wyrywkowy krytycyzm. Wierzy się w to, co pasuje do wyobrażeń i oczekiwań, odrzuca to, co do nich nie pasuje. Ale tego nie oduczy żadna książka.

---
Darell Huff How to lie with statistics, ilustracje: Irving Geis, W.W. Norton & Company, 1993 (pierwsze wydanie 1954)

*) Właściwie to powinna nastąpić tu uwaga generalna. Tytuł to: „Jak kłamać z wykorzystaniem statystyki”, co sugeruje celowe wprowadzanie w błąd. Tymczasem chodzi o bardzo różne zjawiska – od rzeczywiście celowego wprowadzenia w błąd, poprzez manipulację propagandową, położenie nacisku na wybrany aspekt sprawy, na niedokształceniu i nieumiejętności zrozumienia statystyki skończywszy. Książka zasadniczo nie uwzględnia najprostszego ‘kłamstwa z wykorzystaniem statystyki’, czyli zmyślenia statystyki. To jednak wybór zrozumiały, bo uwzględnienie klasycznych kłamstw rozsadziłoby tę małą książeczkę (140 stron).
**) Przykład z pociągami wymyśliłem na poczekaniu, nie mogąc załączyć ilustracji z książki z piecami hutniczymi. Obecnie rzadko widuje się tego typu wykresy, może dlatego, że typowe wykresy słupkowe bardzo łatwo tworzą programy komputerowe, a przeskalowanie rysunku wymaga więcej pracy. Próbowałem odnaleźć w pamięci przykład – owszem, pamiętam świetnie taki obrazek, który wbił mi się w pamięć, ilustrował on nierównowagę sił między Polską i Niemcami w 1939 roku (przedstawione w celu ilustracji bohaterstwa żołnierzy) przy pomocy sylwetek żołnierzy, czołgów, dział, samolotów…


Reblog this post [with Zemanta]

niedziela, 25 października 2009

Odkładając na półkę Wandale i ich afrykańskie państwo

Płacz i lament
wśród pomników.
Nikt nie kocha
nieboszczyków.
Nikt nie kocha,
nikt nie szlocha,
że już zmarli,
to wynocha!

Przemysław Borkowski Lament

A kto kocha Wandali? Tych pisanych z dużą literą, którzy mieli pecha nie zostawić swojej wersji historii, przez co widzimy jedynie ich portret namalowany przez ich wrogów? (Przez co później, w czasach Rewolucji Francuskiej, stali się źródłem imienia dla wandali przez małe ‘w’.)

Kro kocha Wandali? Tych, którzy dodawali nam chlubnej przeszłości, by zaleczyć kompleksy późnego wkroczenia na scenę dziejów, dopóki nie zastąpili ich Sarmaci?

Kto kocha Wandali? Tych, którzy dali imię ‘naszej’ Wandzie (przez łańcuch nieporozumień, ale i pamięć o ich długotrwałym zamieszkiwaniu na ‘naszych’ ziemiach)?

Dzisiaj więc na blogu, ‘wirtualna świeczka’ dla Wandali.

—

Jerzy Strzelczyk Wandale i ich afrykańskie państwo, PIW 2005 (chyba drugie wydanie, bądź dodruk, oryginał z 1993, co częściowo tłumaczy mniej śmiałą, niż można się spodziewać po współczesnych opracowaniach, identyfikację Wandali z kulturą przeworską).

środa, 17 czerwca 2009

Odkładając na półkę Łaskawe Jonathana Littella

Lektura długa. Nie powiem, dobrze mi się czytało, bo rzecz jest sprawnie napisana. Ale właściwie nie była szczególnie inspirującą. Zresztą brak cytatów i nawiązańa na blogu aż do tej pory świadczy o tym dobitnie. Chciałem już odłożyć na półkę po cichutku, bez wzmianek i komentarzy, ale wczorajszy Bloomsday (nakładający się na zakończenie lektury Łaskawych) sprawił, że gdzieś we mnie Łaskawe zderzyły się z pamięcią Ulissesa. Nie zderzyły się tak, by je aż porównywać, ale jednak na tyle by zaiskrzyło coś we mnie do dokonania tego wpisu.

Mam otóż pretensje do Jonathana Littella. Czytam prawie wszędzie świetne opinie (chyba tylko z jednym istotnym wyjątkiem), gdzie wyrzuca się co najwyżej szczegóły, często z punktu widzenia historii (odpowiedzialności głównego bohatera, Maximiliana Auego za zbrodnie, jako motywu jego ukrywania się), albo zbytnią fascynację wskazywanymi z imienia i nazwiska autorami wspomnień z życia w III Rzeszy. To wszystko w jakiejś mierze prawda — ale moje pretensje są niezupełnie takie…

Po pierwsze, autor świetnie zaczyna (to zresztą też rzecz, która przewija się w opiniach) — powieść zapowiada się na realistyczną, prezentującą rzeczywistość z punktu widzenia inteligentnego i kulturalnego oficera SS znajdującego się w samym środku eksterminacji Żydów (i nie tylko). Powieść wielowymiarową, nie uciekającą przed tym co nieprzyjemne (i to nieprzyjemne z dowolnego punktu widzenia). To wrażenie we mnie ulotniło się przy opisie pobytu Auego w Stalingradzie*. Najpierw pojawiły się opinie, jakby wyjęte ze artykułu współczesnego publicysty (z podkreśleniem współczesności, z bagażem ideologicznym o wiele późniejszym od wojny), potem hasła, które podobno nie były frontowe (jak głosiła inna, równocześnie czytana książka, były produktem wojennej propagandy i nie miały wiele wspólnego z frontem), a wszystko kończyło się wojenną fantasmagorią… (Potem zresztą było gorzej — bohatera co pewien czas nawiedzają takie fantasmagorie (czy to już także ścigające Erynie-łaskawe?), pełne fantazji seksualnych.) Owszem, to we współczesnej literaturze nie powinno dziwić (a literatura dla mnie nie kończy się na Żeromskim), ale cały czas miałem w pamięci swoiste założenie leżące u podstaw — że to fikcyjne wspomnienia spisane po wojnie, w odpowiedzi na inne wspomnienia — co usprawiedliwia odwołania do wspomnień, ale nie usprawiedliwia takiej swobody w opisie. Pękła więc budowana wytrwale przez autora iluzja historycznej rzeczywistości. Takie Erynie pasują do interpretacji autora (freudowskiej…), pasują też do pewnej wizji wojny, którą ogarnia spirala absurdu i okrucieństwa, ale kto takie rzeczy pisze we wspomnieniach i to spisywanych lata po wojnie? Gdzie tu konsekwencja?

Po drugie, odbierałem tę powieść jako pewne oszustwo. Bo niby mamy tu nazistę, ale co to za nazista, który wstępuje do SD praktycznie zaszantażowany? Owszem, zapewne to przyjmowanie rasistowskich tez w wydaniu nazistowskim jako rzeczy oczywistej, ale jednocześnie wewnętrzne poczucie wolności myślenia, nawet pewnego krytycyzmu wobec systemu i jego sługusów, wydaje się ujęciem bardzo trafnym. Ale nic nie mówi o samej ideologii i praktycznie nic o motywach. To ma być ’szczere’ spojrzenie na wojnę? Nie unikające odpowiedzialności? Nie unika jej, to prawda, w formie najbardziej oczywistej — przemilczenia, bo o zbrodniach mówi się otwarcie. Ale ucieka się przed nią w inny sposób, w fantastyczność, w trzeciorzędność znaczenia samego bohatera (częściej świadka niż sprawcy, czasem zupełnie bezwolnego narzędzia — także w jego karykaturalnej roli podczas przedzierania się do Berlina w 1945 roku), w płytkość pojmowania przez niego rzeczywistości. W gruncie rzeczy bohater zdaje się dzieckiem wysłanym na wojnę — nie zdolnym do dojrzałego oglądu tego, co go otacza. (Co nie wyklucza jego inteligencji i oczytania.) Max Aue nie bardzo różni się od podwładnych Generalmajora Adama. Spojrzenie niby dziecka może być intrygujące — można bawić się w dośpiewanie tego, co główny bohater ukrywa uciekając w fantasmagorię. Odpowiadać sobie podczas lektury na pytania, co naprawdę myśli Max Aue, na ile wierzy w nazizm, czy to on mordował na urlopie, czy to jego dziećmi są bliźniacy? Ale to tylko kolejne pytania, które nie przybliżają psychiki zbrodniarza. (Że Hoess byłby banalniejszy? Albo Eichmann? Ależ, założeniem powieści było ukazanie psychiki inteligentnego nazisty — a autor wykpił się z realizacji tej zapowiedzi, bo nazista choć i jest inteligentny, funkcjonuje w obszarze ograniczonej świadomości.)

***

Łaskawe to nieźle napisana powieść (fragmenty są znakomite). Ale nic więcej. Nie daje wglądu w psychikę mordercy, nie pomaga zrozumieć tego, co się stało. (Wiem, że to fikcja, ale gdyby choć dawała jakąś głębszą propozycję zrozumienia.) Pewna niedojrzałość bohatera (od początku do końca) nie daje podstaw do poszukiwania przemyśleń w oderwaniu od historii. Powieść i jej kariera pozwalają jedynie odnotować, że wojna rozpoczęta 70 lat temu wciąż budzi fascynacje, czasem bardzo niezdrowe fascynacje… A może nie sama wojna, tylko zbrodnia?

—

Jonathan Littell Łaskawe, tłum. Magdalena Kamińska-Maurugeon, Wydawnictwo Literackie

--
*) Nie mogę się oprzeć refleksji, że w Stalingradzie coś z bohaterem się dzieje... Czyżby Jonathan Littell nawiązywał do słynnego przypadku uszkodzenia mózgu, które upośledziło zmysł moralny?

środa, 8 kwietnia 2009

Odkładając na półkę - Ewolucja i zagłada Tony’ego Hallama

Krzykliwa okładka z czaszką i wulkanem zapowiada naukowy horror. Dobrze, że kupowałem na okładkę nie zwracając uwagi. W środku trudności są zupełnie inne niż zapowiedź kolejnej zagłady (choć kończąc autor i o działalności człowieka wspomina) – otóż, wbrew zapowiedziom z ostatniej strony, mamy tu trochę żargonu naukowego. Ale nie tyle by mnie zniechęcić. Wręcz przeciwnie – taka zmiana tematu wśród ostatnich lektur (że często cytuję, to nie muszę tłumaczyć, co czytam) była mi potrzebna.

Ewolucja i zagłada traktuje o wielkich wymieraniach, głównie „wielkiej piątce” wielkich wymierań, choć czym bliżej współczesności i tym więcej treści. Autor nie ulega popularnym teoriom (zwłaszcza nie lubi hipotezy „impaktu” – mimo, że zmuszony jest przyznać, iż w końcu kredy miał on pewne znaczenie), przeciwnie, stara się wyłuszczyć, co na ten temat wie nauka. A powiedzmy sobie szczerze – wie niewiele. Zresztą nie ma się czemu dziwić – czas niszczy świadectwa, a nawet tam gdzie są one obecne, utrudnia porównanie z przyrodą znaną z naszych czasów.

Wielkie wymierania okazują się trudnym tematem. Najpierw unikano takiego rozumienia, wskazują na stopniowość przemian w przeszłości Ziemi. Potem się okazało, że przynajmniej w czasie geologicznym, pewne wydarzenia zachodziły „nagle” (co nadal może oznaczać dziesiątki i setki tysięcy lat) – ale nagłość wcale nie jest utrudnieniem – wprost przeciwnie.

Nie wiemy niczego konkretnego. Zwykle wymiernia były związane ze zmianami poziomu morza –dokładniej z jego przyborem (tylko dwa wielkie wymierania z listy autora się z wyłamują z tego schematu), połączonym z – i to przyczyna zapewne ważniejsza – anoksją, czyli zmniejszeniem zawartości tlenu w wodzie. (Tu uwaga: takie zjawisko powinno w pierwszym rzędzie dotykać fauny i flory morskiej – i rzeczywiście, głównie badania dotyczą właśnie jej, co do reszty jest jeszcze trudniej.) Skąd się one wzięły nie wiadomo dokładnie – przyczyn mogło być kilka, od ruchów skorupy ziemskiej
(i jej wypiętrzania, lub odwrotnie), po zmiany klimatu.

Zmniejszanie się obszaru morskiego też może być przyczyną (jest związane np. z końcem kredy – czyli najsłynniejszym wielkim wymieraniem, które zabrało nam dinozaury); ale autor wymienia jeszcze zmiany klimatyczne (niezależnie od wpływu na poziom morza), oraz wulkanizm. Problem polega na tym, że wiele z tych zjawisk jest mniej lub bardziej spółczesnych i – jak można się przekonać – nie wpływały one znacząco na faunę i florę. (Jednak, jak przekonuje autor, „wielkie wymierania” to raczej przykład ekstremalny czegoś zwyklejszego – może więc większe skomasowanie, albo szybkość zmian?)

To co wiadomo najlepiej, to to, że giną głównie zwierzęta duże i dobrze wyspecjalizowane. Powody są proste – duże zwierze, oznacza jednocześnie dłuższy cykl reprodukcji, a więc i wolniejsze dostosowanie do zmian środowiska. Jednocześnie duże zwierze wymaga większego obszaru do życia -- tymczasem wymierania się wiążą zwykle z ograniczeniem miejsc dogodnych do przeżycia. Podobnie jest ze specjalizacją – największe szanse mają zwierzęta małe i ‘uniwersalne’ – jak choćby… szczury. To zresztą, że właśnie małe i uniwersalne były dawne ssaki miało im pomóc przetrwać
podczas wymierania dinozaurów.

Z tego punktu widzenia nasza przyszłość jest niepewna. Człowiek jest stworzeniem dużym, o wolnej wymianie pokoleń. Z drugiej strony wszędobylskim, dostosowującym się (częściowo dzięki technice) do bardzo różnych warunków. A to z kolei dobrze.

---
Tony Hallam Ewolucja i zagłada. Wielkie wymierania i ich przyczyny, tłum. Marcin Ryszkiewicz, Prószyński i S-ka, 2006

poniedziałek, 2 marca 2009

Odkładając na półkę Trudne początki Polski Przemysława Urbańczyka

O książce już pisałem, ale zakończenie było dla mnie pewnym zaskoczeniem i zmusza mnie do krótkiego podsumowania – rozdział po rozdziale.

Autor rozpoczyna (rozdziały 2 i 3) od problemu interdyscyplinarności badań historyczno-archeologicznych i poważnej trudności, zamykania się badaczy we własnych dziedzinach. Postuluje (co jest postulatem chyba popularnym, choć napotykającym różne trudności) powiązanie badań (historycznych, archeologicznych i antropologicznych), wspólne dyskusje, poszukiwania. I lepsze nauczanie w ramach studiów uniwersyteckich – gdyż nieumiejętność prowadzenia dialogu, jest w znacznej mierze pochodną jakości wykształcenia badaczy.

Kolejne dwa rozdziały (4 i 5) poświęcone są uporządkowaniu wiedzy i alternatywnej wizji początków państwa – wizji, gdzie nie ma stopniowego wzrostu państw plemiennych, gdzie kwestie etniczne są niewyraźne (nie tylko przez naszą niewiedzę), a państwa Polan, czy Wiślan bytami wydedukowanymi przez historyków.

Rozdział Od grodu do miasta (6) jest chyba najmniej dyskusyjny – autor po prostu przypomina, że ciągłość osadnicza nie oznacza ciągłości funkcji i charakteru. Gród nie był miastem – choćby ze względu na brak praw miejskich, jako istotnego składnika miejskości.

Od magii do rynku - kolejne przypomnienie, tym razem, że nasze ekonomiczno-racjonalne pojmowanie rzeczywistości nie musi być słuszne w odniesieniu do wczesnego średniowiecza, choćby ze względu na motywy religijne i magiczne, które prowadzić mogły do działań ekonomicznie nieracjonalnych.

I znowu od - Od Piasta do Mieszka. Tu Przemysław Urbańczyk przeprowadza swoistą obronę opowieści o Popielu – bynajmniej nie chodzi tu o zapożyczenie legendy o biskupie mogunckim imieniem Hatto, którego zjadły myszy, ale o oddanie ducha czasów przedpaństwowych i ówczesnej pozycji władzy książęcej, która dopiero z czasem ulegała wzmocnieniu. Poza tym autor raczej zgadza się z Gallem Anonimem co do przodków Mieszka I (co do ich imion), choć dostrzega bardzo prawdopodobne przemilczenie – sukcesja jest zbyt gładka i bezproblemowa…

Jeśli chodzi o Śląsk w państwie wczesnopiastowskim, to tezy autora już cytowałem. I pośrednio cytowałem także tezy kolejnego rozdziału - Stolice pierwszych Piastów, jako że rex ambulans sam sobie sterem, żeglarzem i stolicą. Owszem, pozostają cztery naczelne grody (Giecz, Gniezno, Ostrów Lednicki i Poznań), niejako ‘stołeczne’, ale bez wyróżnienia, czy szczególnego
pierwszeństwa, któregoś z nich.

O ile pierwsze 10 rozdziałów (czy może 9, po odjęciu Wprowadzenia) wyraża w gruncie rzeczy zdrowy sceptycyzm i stanowi niejako apel, by nie mówić o pewnikach tam, gdzie ich brak, o tyle dwa ostatnie rozdziały poświęcone są własnym, ryzykownym tezom autora. Najpierw mamy interpretację zjazdu gnieźnieńskiego - zdaniem Przemysława Urbańczyka Otton III chciał wywieźć relikwie św. Wojciecha do Rzymu, by w
ten sposób w ramach symboliki religijnej zwiększyć swoją cesarską władzę. W ostatnim zaś rozdziale hipotezę dotyczącą nazwy Polska (jako nie pochodzącej od Polan), którą miał wymyślić w Rzymie (na potrzeby żywotu św. Wojciecha) świadek jego męczeństwa – Benedykt/Bogusza. Te rozdziały różnią się od poprzednich nie tylko ryzykownością tez (choć ciekawie uzasadnionych), ale także częściowo stylem – pełnym powtórzeń, co po raz pierwszy może być chyba nużące w tej
książce…

Sam czytałem Trudne początki Polski zafascynowany – jest ona i prowokacyjna i fachowa. Jeśli mogę dostrzec jakąś wadę, to na pewno nie jest to rzecz „popularna” – Przemysław Urbańczyk pisze jak specjalista, nie jak pisarz, a na dokładkę nie tłumaczy pewnych rzeczy – jak choćby większości cytatów łacińskich na język polski.

--
Przemysław Urbańczyk Trudne początki Polski (Monografie Funduszu Nauki Polskiej, seria humanistyczna), Wydawnictwu Uniwersytetu Wrocławskiego 2008

poniedziałek, 16 lutego 2009

Odkładając na półkę Ryszarda III Paula Murraya Kendalla

Ostatnio zaniedbałem komentarze dla paru książek odkładanych na półkę. Ale przecież nie po każdej jest coś do napisania. Może po połowie jest? A może nawet nie?

1. „Wszyscy znają Ryszarda III Szekspira” – tak chciałem zacząć, ale złapałem się na tym, że to nieprawda. Nie wszyscy znają twórczość Szekspira. Szeroko zna się Makbeta , jako dzieło przerabiane w szkole. Hamleta już gorzej. Może Romea i Julię? Rzadziej: Króla Leara, Sen nocy letniej, Otella, Juliusza Cezara, Poskromienie złośnicy i jeszcze parę komedii. I gdzieś w tej kategorii mieści się Ryszard III, ‘największy tyran’ dramatu, uosobienie zła. Ale przecież łatwo znajdę osoby, które i tego nie wiedzą.

Tymczasem trudno się oderwać od Szekspira mówiąc o Ryszardzie III. (I przyznaję, że sam sięgnąłem po tę biografię zachęcony wieściami, że ten Ryszard III nie był tak zły, jak go Szekspir odmalował. Ale wieściami niekonkretnymi, wymagającymi uzupełnienia.) Autor – Paul Murray Kendall zdaje się wciąż polemizować z Szekspirem, nawet jeśli przytomnie zauważa, że nikt rozsądny nie weźmie Szekspira za historyka i nie potraktuje jego ‘kroniki’ jako poważnego źródła historycznego. Poważnie - rzecz jasna nie, ale przecież jak my historii uczymy się z Henryka Sienkiewicza (którego też nikt poważnie za źródło historyczne nie weźmie), z filmów historycznych, tak i tu – wykreowana przez sztukę postać tkwi gdzieś w podświadomości, filtrując niejako te poważne informacje.

2. No właśnie – polemizować. Czasem się łapię na tym, że pisząc, czy mówiąc odnoszę się nie tyle do rozmówcy, czy przedmiotu, co do pewnego wyobrażenia o dominującym poglądzie, by z nim polemizować. I odnajduję to także u innych – odwołania do rzeczy nie przytoczonych, fałszywe skojarzenia – to jakoś z nas wychodzi. I tak jest z Paulem Murrayem Kendallem. Stara się pisać biografię, odcinać od tych, którzy w przesadnie pozytywnym świetle ukazują Ryszarda III i ogólnie #8211; rządy Yorków, to jednak wciąż go łapałem na tym, jak polemizuje z krytykami Ryszarda, jak bardzo stara się go usprawiedliwiać, zrzucać winy na innych, odwoływać się do wyrobionego w sobie portretu psychologicznego Ryszarda (i innych bohaterów historii); a nawet tam, gdzie jak w pierwszym aneksie (poświęconym bulwersującej sprawie domniemanego morderstwa bratanków w Tower), rozważa wszystkie opcje z równym dystansem, sam układ tekstu sugeruje uprzedzenia autora i jego niechęć do Buckinghama.

3. Ale przy całej stronniczości autora (i przy całej jego niewspółczesnej
barwności języka i swobodzie) jedno rzuca się w oczy – wizerunek Ryszarda III odmalowany przez Szekspira jest fałszywy. Jest tak odległy od rzeczywistości (na ile można ją zrozumieć), że nawet trudno go nazwać tejże rzeczywistości karykaturą – raczej zupełnie nową kreacją. I tu dochodzimy do większego problemu – jak historia może zostać przekłamana przez zwycięzców (tj. historyków Tudorów). I jak można próbować ją odkłamywać.

Mogę jedynie zaproponować własną refleksję nad historią króla-uzupratora, pokonanego przez innego uzurpatora, którego historycy uczynili przysłanym przez Boga wybawcą z rąk tyrana. I utrwalili taki wizerunek na stulecia. Jednak pojawili się i obrońcy dobrej czci, ci, którzy dostrzegli, że to wizerunek fałszywy. I do dziś go bronią.

Polemika to? Ucieczka przed nudą? Szukanie sprawiedliwości? Zapewne wszystkiego po trochu. W czym można widzieć nadzieję i obawę.

----
Paul Murray Kendall Ryszard III (tłum. Krystyna Jurasz-Dąmbska), PIW 1980

piątek, 23 stycznia 2009

Odkładając na półkę Siły powietrzne w I wojnie światowej Huberta Mordawskiego

Książka Huberta Mordawskiego nie jest dla mnie jakimś obajwieniem, nie jest też dziełem o wartości literackiej, którą należałoby głosić. To opracowanie historyka wojskowości: dobre, chciałoby się powiedzieć solidne, choć nie pozbawione w swych 510 stronach pewnych luk.

Mimo to zakończonej lektury nie chcę zostawiać bez krótkiego komentarza. Otóż przywykłem traktować lotnictwo jako coś oczywistego. Raczej zdawałem sobie sprawę z pewnych faktów, niż były one dla mnie uderzające. A powinny być! Przecież samolot był wynalazkiem nowym -- liczył sobie zaledwie 11 lat w chwili wybuchu wojny. Tymczasem wszystkie strony konfliktu zdawały sobie sprawę z jego przydatności wojskowej (wbrew anegdotom, może i prawdziwym, ale ukazującym jedynie pewien drobny wycinek rzeczywistości). Wszystkie posiadały lotnictwo wojskowe i wszystkie zmobilizowały sprzęt cywilny. Co więcej, wiodąca w eksperymentach z lotnictwem Francja zdołała przed wojną stwierdzić (eksperymentalnie, bo w trakcie manewrów), że przydatność samolotów jest większa niż sterowców (nieco na wyrost, jak się okazało). Nawet nie mogę powiedzieć, że samolot w tej wojnie zadebiutował, bo wykorzystywali go wcześniej Włosi przeciwko Turkom.

Ta kariera mnie zadziwia swą szybkością. Tym bardziej, że nie skończyła się ona w roku 1914, a wręcz przeciwnie: na początku samolot był czymś pomocniczym, a zwiad pozostawał zadaniem kawalerii. Rychło okazało się, że wykorzystanie kawalerii jest niemożliwe, a nawet więcej -- że warunkiem sukcesów na froncie jest posiadanie lotnictwa. To wcale dużo jak na pierwsze dwa lata wojny.

Piszę o dwóch latach, bo rokiem przełomowym wydaje się rok 1916, w którym kumulują się przemiany. Samolot przestaje być sprzętem rozpoznawczym jedynie, rodzi się specjalizacja -- i więcej -- stopniowo pojawiają się wszystkie znane później kategorie samolotów bojowych: myśliwce, bombowce, szturmowce, samoloty rozpoznawcze, łącznikowe, a nawet pierwsze odpowiedniki 'bombowców strategicznych'. To wszystko w czasie czteroletniej wojny. (A dodać by wypadało rozwój jakościowy -- samoloty przyspieszają niemal dwukrotnie, na ich pokładach pojawiają się radiostacje, itp.) Przypomina się stara prawda, że wojna uczy szybko. Tu połączona ze zdumieniem, nad szybką akceptacją i karierą nowego wynalazku.

---
Hubert Mordawski Siły powietrzne w I wojnie światowej, Wydawnictwo Dolnośląskie 2008

czwartek, 15 stycznia 2009

Odkładając na półkę Jak zbudować dinozaura? Roba DeSalle i Davida Lindleya

Uspokajam: nie chcę budować dinozaura. Ot, włóczyłem się kiedyś po dworcu, w oczekiwaniu na pociąg, około północy. Przerzucałem używane i przecenione książki na stoiskach i wpadła mi w rękę ta publikacja. Że byłem przed wielogodzinną podróżą pociągiem, a po lekturze
"Zaginionego świata" (Park Jurajski II) w innej, wielogodzinnej podróży
, to książkę kupiłem. Za 9 zł polskich.

Wiedziałem, że powieść Michaela Crichtona to fantazja -- choćby dlatego, że postępy technologii genetycznych w odniesieniu do badania genomu człowieka, czy klonowania (choćby owieczki Dolly) były daleko niewystarczające dla rekonstrukcji dinozaurów. Obijało mi się też coś o uszy i oczy, że to nie tylko kwestia obecnych technologii, ale głębszej niewiedzy. Ale tylko obiło, więc książka była dla mnie pewną nowością.

I rzeczywiśćie - autorzy twierdzą, że odtworzenie dinozaura z zachowanego DNA graniczy z niemożliwością, przede wszystkim ze względu na brak... zachowanego DNA. Metoda pokazana w książce i filmie nie ma prawa zadziałać -- komary trawią krew, czyli -- rozkładają swój pokarm, w tym DNA. "Cień szansy" autorzy widzą w czymś innym -- zachowaniu w bursztynie kawałka mięsa lub skóry dinozaura. To teoretycznie możliwe (znaleziono skórę węża w bursztynie, choć młodszym), choć jak dotąd jedynie teoretycznie. "Cień", gdyż nawet konserwujący bursztyn raczej nie zachowa ostatecznie wiele DNA przez kilkadziesiąt milionów lat.

Jednak nawet, gdyby udało się takie DNA znaleźć, to dopiero stanowiłoby ono początek bardzo trudnego zadania -- rekonstrukcji samego kodu (nie da się tak łatwo podstwić fragmentów DNA żaby, jak w filmie), 'ułożenia' go w chrmosomy, odnalezienia mitochondrialnego DNA i matczynego RNA, umieszczenia przygotowanej komórki w układzie rozrodczym strusia (tak proponują autorzy) i liczenia, że się uda.

Nawet jeśli wykluje się coś z jaja, to będziemy mieli kolejne problemy -- bo pozostają pytania, czego w genach brakuje (wady genetyczne, choroby) i jak uczyć dinozaura żyć. W końcu nie wszystko stanowi wiedzę wrodzoną, wiele -- wyuczoną. (Te ostatnie problemy akurat Michael Crichton dostrzega.)

Słowem, przykro mi, ale dinozaurów zrobić się nie da. To tylko chłopięca fantazja panów Michaela Crichtona i Stevena Spielberga.

---
Rob DeSalle, David Lindley Jak zbudować dinozaura, czyli nauka w Jurasscic Park tłum. Marta Hoffman, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999

niedziela, 11 stycznia 2009

Są chętni by sięgnąć po pędzelek?

Pisałem już o książce Yuuko Suzuki, będąc na etapie lektury, na którym myślałem, że wszystko co mogę wiedzieć już wiem, a reszty i tak się nie dowiem. Nie był to jednak etap ostatni, bo później autorka pokazała, jak w japońskiej kaligrafii można łączyć znaki (co ja nawet próbowałem pędzelkiem naśladować -- człowiek nigdy nie wyleczy się chyba z młodzieńczej naiwności), przedstawiając jednocześnie parę przykładów. To jeden z nich -- i jak książka mniej lub bardziej zachęca (chyba jednak mniej, to raczej taka zachęta pro forma*) by spróbować swych sił. Dla chętnych tłumaczę (korzystając z tego, że wyjaśniła to autorka, ja bym nie dał rady):



czyli:

shizukasa ya
iwa ni shimiiru**
semi no koe


To haiku Basho (1644-1694), tłumaczone przez Agnieszkę Żuławską-Umedę na polski jako:

Wokół tak cicho --
Stapia się z litą skałą
Wołanie cykad.


No i jak, są chętni do wczucia się w ulotną ciszę i sięgnięcia po pędzelek?

---
*) Tu muszę dodać, że czytam obecnie Jak zbudować dinozaura i wcale nie prowadzę odpowiednich eksperymentów w piwnicy. Wydaje mi się, że to bardzo podobna zachęta.
**) Autorka twierdzi, że słowo 'spokój' -- shimiiru zapisała używając starego zapisu. Szczerze mówiąc, obu zapisów nie znam równie kompletnie.

środa, 7 stycznia 2009

Odkładając na półkę Kultura japońska Paula Varleya

Kulturę japońską Paula Varley wszyscy chwalą, więc trudno mi coś do pochwał dodawać. Może to, że niekoniecznie dotyczą one tłumaczenia (sam nieźle się ubawiłem pojmaniem Saipana w 1944 roku przez Amerykanów). Ale, czym głębiej się wczytywałem, tym bardziej wydawało mi się, że dostrzegam coś szerszego – i rodził się we mnie podziw dla Japończyków. Oczywiście, do podziwu nie potrzebowałem lektury Paula Varleya – ale zawsze był on bardziej wycinkowy. A podziw rodził się z wrażenia, że Japończycy, będąc narodem zbyt małym, by wytworzyć cywilizację zupełnie samodzielnie, uczyli się od obcych (najpierw od Chińczyków, potem od ludzi Zachodu) twórczo. Kultura japońska nie jest kopią kultury chińskiej, ani zachodniej – jest czymś w rodzaju twórczej wariacji na temat, wariacji łączącej obce z własnym. Wariacji przy tym bardzo wyrafinowanej i własnej.

------
Paul Varley Kultura japońska (tłum. Magdalena Komorowska) Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2000

piątek, 2 stycznia 2009

Niemal odkładając na półkę - Kaligrafia japońska Yuuko Suzuki

Niemal odkładając, bo właściwie przeczytałem co było do przeczytania, a zostały mi ćwiczenia i przykłady. Zerkam, nawet czasem jakiś pędzel trafi mi się wziąć do ręki i spróbować maznąć nim tę, czy inną linię, a potem przekładam zakładkę o stronę, obiecuję, że już tylko oglądanie, bo przecież japońskim kaligrafem nie zamierzam w życiu zostać (ani kupować koniecznego wyposażenia, to jest pędzelków, tuszu, kamienia do tuszu, japońskiego bądź chińskiego papieru kaligraficznego i chyba stołu o odpowiedniej wysokości, bo nigdzie nie znajduję przepisowego miejsca na kaligrafowanie w domu), a jednak, przy kolejnym przykładzie zatrzymuję się i myślę, że może jednak odgrzebałbym pędzel i spróbował. I tak nie wiem, kiedy Kaligrafię japońską odłożę ostatecznie na półkę.

Po Kaligrafię japońską sięgnąłem, jako po pewną kontynuację rodzimej kaligrafii – może nie wprost, bo choć coś mnie korciło by spróbować napisać jakieś japońskie wyrażenia, to jednak bardziej chodziło o poszerzenie swoich horyzontów. I chyba warto – bo kaligrafia japońska jest dalece różna od europejskiej. Jest traktowana jako sztuka, podczas gdy kaligrafia ‘łacińska’, to jedynie umiejętność budząca wzruszenie ramion osób interesujących się plastyką, jako zdolność zupełnie odtwórcza (mimo zachęt do tworzenia własnego liternictwa, mimo pojawiających się kwestii rozplanowania tekstu i wyboru formy). Kaligrafia japońska ma szersze możliwości. Po pierwsze bliższa jest malarstwu pędzelkiem (niby u nas też można szkicować piórem, ale kto widział zachodnią kaligrafię abstrakcyjną? a japońska istnieje). Po drugie, pismo japońskie pozwala na wiele form zapisu tych samych słów, co sprawia, że elementem oceny artyzmu, jest też trafność przyjętej formy. Po trzecie, można wykazywać się erudycją i wskazywać na historyczne dziedzictwo znaków. A przy tym wszystkie znane z rodzimej kaligrafii możliwości pozostają zachowane.

***

Znane mi książki bądź o czymś informują, bądź pozwalają na przeżycie czegoś, bądź też pozostawiają obojętnym. Ta nie należy do żadnych z tych kategorii – ona uczy (przynajmniej mnie) jak głęboka jest moja własna ignorancja i to w każdym z zagadnień: tworzenia, czytania i estetycznego odbioru japońskiej kaligrafii. Ta osiemdziesięciostronicowa książeczka daje tylko cień posmaku, pozwalając samemu spróbować i przekonać się, że to o wiele trudniejsze niż wydaje się na pierwszy rzut oka.

---
Yuuko Suzuki Kaligrafia japońska (tłumaczenie z wydania angielskiego: Justyna Piątek), Wydawnictwo RM 2007

wtorek, 9 grudnia 2008

Odkładając na półkę Collapse of the Bronze Age Manuela Robbinsa

Wciąż się zastanawiam, jaki obraz rzeczywistości wynosi czytelnik z jednej takiej popularnej historii. Bo Manuel Robbins przedstawia nie tylko fakty, ale także ich, często dyskusyjne interpretacje. Na przykład Manuel Robbins kładzie nacisk na problemy klimatyczne (suszę), która miała osłabić ówczesne mocarstwa -- Hetytów, czy Achajów. W przypadku tych ostatnich wątpi w popularną historię o najeździe Dorów (podobno nie ma dowodów archeologicznych na inwazję z zewnątrz, choć z drugiej strony, ten sam Manuel Robbins wskazuje, że gdyby nie zapiski historyczne, nie udałoby się dowieść istnienia napadów wikingów). Owszem, Manuel Robbins podkreśla wszelkie elementy dyskusyjne, wszelkie miejsca, gdzie można wątpić -- może nawet zbyt często to czyni -- samo jednak wątpienie jest rzeczą dobrą, bo pozwala czytelnikowi nabrać dystansu do tak odmalowanej wizji przeszłości.

Przeszłość zaś potrafi być fascynująca.

--- Manuel Robbins Collapse of the Bronze Age. The Story of Greece, Troy, Israel, Egypt, and the Peoples of the Sea, Authors Choice Press, 2001

czwartek, 4 grudnia 2008

Odkładając na półkę Nowa baśń (t. 1, 2, 4, 5) Teodora Parnickiego

Właściwie sam się sobie dziwię, skąd ta Nowa baśń? Owszem, był okres kiedy lubiłem powieści historyczne (pod pewnym względem nadal mnie interesują, jako wizje przeszłości, które muszą próbować ująć postrzeganie rzeczywistości przez ludzi sprzed wieków), kiedy zachwycałem się też Teodorem Parnickim (zwłaszcza: Aecjuszem, ostatnim Rzymianinem, Srebrnymi orłami i Końcem "Zgody Narodów" -- innymi trochę mniej). Ale to było kiedyś. To co mi kazało zerknąć do Nowej baśni to pamięć o wzajemnych odwołaniach w świecie powieściowym Parnickiego. Zresztą obecnych także w piątym tomie, gdzie można znaleźć przypisy-odwołania do powieści I u możnych dziwny (również traktującej o Janie Zagłobie, w tym o jego podróży do Japonii). Ale na co mi one dzisiaj?

Miło sobie przypomnieć twórczość Teodora Parnickiego, z jego stylem przypominającym palimpsest (najbardziej bezpośrednio tom 2, w którym mamy nakładające się teksty - opowieści, komentarze, przypisy, przypisywane różnym powieściowym bohaterom). Widać ewolucję i widać to co stałe: dużą inteligencję, fascynację formą przesłuchania (o czym już na marginesie Nowej baśni wspominałem), dwuznaczną grę z językiem (nie tylko podporządkowanie szyku 'muzyce', ale też świadomość toczenia dialogów w innym języku), znaczenie zabłąkanych w historię mieszańców (tom po tomie, coraz bardziej nieprawdopodobnych, a przypominam, że zaczyna się od tego, że biskup Aaron jest swym własnym bratem bliźniakiem), znaczenie fikcji (nie tylko historycznej, bo mamy tu fantastyczną powieść w powieści, będącą jedną z przyczyn sprawczych wydarzeń). Właściwie brakuje tylko ukochanego przez Teodora Parnickiego wątku fascynacji kobiecymi stopami.

W tym wszystkim gubi mi się jednak akcja – niby przywykliśmy już, że powieść to bardzo wiele rzeczy poza właściwą akcją, to sprawa języka, odwołań, aluzji, czy dygresji. Ale jednak ta akcja, jako jakiś szkielet, na którym ciało powieści się opiera wydaje się wciąż ważna. Tu schodzi ona jednak na dalszy plan, nie ułatwiając lektury.

Może jednak, kto wie, po Nowej baśni będę czytał inaczej. Nie tylko autor zawarł w niej masę ekscytujących pomysłów, ale i wymaga wyższego poziomu świadomości lektury, to zaś wcale nie tak mało.

---
Teodor Parnicki Nowa baśń (tomy 1, 2, 4, 5), PIW, 1966-68

piątek, 21 listopada 2008

Nowe drobiazgi blogowe

Kryzys. Blogowi Znajomi (Ramzel i Hoko) sobie żartowali. A ja czuję jego skutek - nie tylko wynikający z wahań kursów (a potrafię kupić czasem coś w zagranicznym sklepie internetowym) – otóż zawieszono wydawanie dwumiesięcznika Goldberg - ciekawego (a przede wszystkim pięknego) pisma o muzyce dawnej.

***

Swoją drogą miałem wczoraj awarię elektryczności. Kiedyś to świeczka w takich przypadkach była obowiązkowa. Teraz – laptop.

***

Wpadł mi w ręce wybór kazań pewnego węgierskiego biskupa. Rok wydania – 1947. Od początku książka leżała w bibliotece. Teraz trafiła w moje ręce. I dobrze – ktoś w końcu musi rozciąć kartki...

***

A w tym zbiorze kazań najbardziej podoba mi się w. Pochylone ‘w’ przyjmuje tu postać zbliżoną graficznie do ro. To jest początek jakby urwany z małego ‘m’, a dokończenie tak krągło zawinięte, że niemal niczym ‘o’ wyglądające.

***

Z cyklu „odkładając na półkę” (dokończyłem lekturę w pociągu, przed wieczorną awarią) – Dwight David Eisenhower „Krucjata w Europie” (tłum. Aleksander Sudak, Bellona 1998). Notuję w drobiazgach, bo nie jest to lektura wstrząsająca (w jakimkolwiek znaczeniu tego słowa, choć o wojnie, a zatem temat wstrząsający być powinien), wśród znanych mi wspomnień generałów/marszałków mieści się powyżej średniej, ale skoro średnia jest niska nie znaczy to aż tak wiele. W każdym razie – czym wyższy szczebel dowodzenia, tym więcej znaczy we wspomnieniach ordynans, a mniej frontowa rzeczywistość. U Eisenhawera jedno mnie poważnie zafrapowało (zostawiając na boku fakt, że autor stopniowo staje się coraz bardziej politykiem) – znaczenie jakie przypisuje on kwatermistrzostwu – ale coś w tym jest, że wojnę wygrywają pełne baki i ładownice.

***

Przeczytałem wczorajszą notkę i parę komentarzy, które ostatnio napisałem. Mam zamiar przejść na dietę ‘bezwielokropkową’, bo wyraźnie nadużywam. A nadużywanie wielokropka jest przyczyną wielu groźnych chorób i poretensjonalności.

piątek, 14 listopada 2008

Odkładając na półkę: Zen i sztuka obsługi motocykla

To dobra książka – uczy, że o motocykl trzeba dbać! Czyż to nie piękne przesłanie?

***

Nie wierzycie, że chodzi o motocykl? I trochę macie racje… To także opowieść o bezcelowych wakacjach na motorze, o nieudanej karierze nauczyciela retoryki, oraz o kłopotach wychowawczych.

***

No dobrze, mamy zen w tytule (przez jedno 'e'), co sugeruje słabość autora do buddyzmu zen, nie wprost wyrażoną, choć dostrzegalną w krytyce 'filozofii' europejskiej i we wspominaniu (z przyjemnością) podróży na Wschód (choć pytania autora o 'jakość', stanowiące oś jego filozoficznych rozważań są niejako kontynuacją sokratejskiego pytania o cnotę (greckiego arete), to jednak niejako stawia on sprawę na głowie, źródła pytania odkrywając na końcu i bardziej lansując swoją własną, mętną tezę, niż odnosząc się do europejskiej kultury, czy choćby kultury greckiej).

***

Kolega polecił mi Pirsiga jako wyraz poparcia do nauczania filozofii w szkole – i muszę przyznać, że zmieniłem zdanie. Kiedyś uważałem, że filozofia jest do niczego niepotrzebna. A jednak! Gdyby Pirsig znał filozofię, jak też i zakładał jej znajomość u czytelników, mógłby skrócić swą książkę o jakieś 330 stron (z około 350). Co za oszczędność papieru!


***

Na tym miałem skończyć, ale relacja zaczęła się robić szydercza, a to byłoby już niesprawiedliwą przesadą… Krótko mówiąc Pirsig to autor będący chyba na przeciwnym biegunie niż ja – chętnie szukałbym klarowności, on od niej ucieka, jako od jednostronnej „klasyczności”; szukam rozwiązań rozumowych – głównym kryterium Pirsiga jest intuicja; wyrzekam się „filozofii”, jako niepraktycznej i pretensjonalnej (mam tu pewnych ulubieńców, ale wszystkie rozwiązania traktuję jako cząstkowe i ograniczone), a autor z całą siłą poszukuje jakieś mętnej ‘jedni’... To wszystko, mimo słuszności pewnych uwag, bardzo mnie do niego zniechęca, a cała 'filozofia' wydaje mi się pretensjonalnym dodatkiem do opowieści (bo raczej nie powieści) drogi.

---

Robert M. Pirsig Zen i sztuka obsługi motocykla (tłum. Tomasz Bieroń), Zysk i S-ka, Poznań 1999

Odkładając na półkę: Mieszko I Gerarda Labudy

Ilu autorów czytam, poświęcających swe prace początkom państwa polskiego, tyle wizji widzę. Właściwie dotyczy to chyba całej historii, gdzie wyobrażenie epoki porządkuje fakty, a nie odwrotnie; tyle że tu sytuacja jest pod pewnym względem skrajna – źródeł jest mało, a miejsca na ich interpretację wyjątkowo dużo. Stąd różnice wizji, a nawet „pewników” (jak to potrafią autorzy określać) są uderzające.

Właściwie Gerard Labuda i jego Mieszko I nie są tu przykładami najlepszymi – to autor (i co za tym idzie biografia) ‘konserwatywna’, bez ekscytujących teorii – a więc stolicą jest Gniezno (a nie Poznań, w którym Mieszko nie wznosi katedry, i w którym nie urzęduje biskup misyjny Jordan), Mieszko pochodzi z rodzimej dynastii i nie wiemy, gdzie go pochowano; Polanie to plemię (być może błędnie zapisane u Geografa Bawarskiego jako Goplanie), a nie określenie poddanych Bolesława Chrobrego – powrót do sceptycznej tradycji widać zresztą niemal wszędzie, mimo że autor dokumentuje znajomość bardzo licznych nowych publikacji, zwłaszcza związanych z pracami archeologicznymi w Wielkopolsce.

Przedstawiam konserwatyzm wizji Labudy*, co przypomina o tej słabości jego przykładu. Przecież, gdyby Mieszko był urodzonym w Gieczu potomkiem wikingów imieniem Dag, tóry siłą podbił słowiańskie plemiona i nadał im wspólną nazwę słowiańskiego pochodzenia „Polanie”, wznosząc katedrę na Ostrowie Lednickim, byłoby ciekawiej… Nie mogę ręczyć jednak, że i taka wizja się wkrótce pojawi – niemal każdy element z osobna już jako teoria dotycząca pochodzenia Polski występuje.

***

Uwagi oczywiście mam, choć to praca nieźle przedstawiająca pewien prywatny ideał dzieła historycznego – z tłem politycznym i kulturalnym, z bohaterami nieograniczonymi do polityki i wojen, ale i dostrzeżeniem ich prywatności (choć z oczywistych względów rozważania o Mieszku jako człowieku, są mniej niż skromne).

Przede wszystkim są tematy, które widziałbym chętniej szeroko rozwinięte – autor czasem lekceważy owe (mniej lub bardziej) modne hipotezy. Choćby słynne Dagome iudex - rozpatrywane wyłącznie z punktu widzenia działań politycznych Mieszka (i papieskiej dla nich akceptacji). A gdzie kwestia samego imienia (Dagome), potraktowana szerzej niż krótkie przytoczenie zwolenników obu tez dotyczących jego znaczenia (z którymi autor się jednocześnie nie zgadza)? Skąd tak łatwe stwierdzenie, że wszelkie wątpliwości dotyczące stołeczności ówczesnej Polski rozstrzyga nazwa Gniezna pojawiająca się w tym dokumencie, pod nazwą… Schinesghe? Jak dla mnie ta nazwa wcale słowa ‘Gniezno’ nie przypomina.

Ale to szczegóły. Bardziej intrygowało mnie postrzeganie ówczesnej Polski – na przykład to przekonanie, że dawne Śląsk i Małopolska to obszary ciążące ku państwu Piastów ze względu na plemienną bliskość. Przecież polskość i czeskość dopiero się rodziły i wszystko jeszcze było możliwe. Tymczasem autor zdaje się mieć już przed oczami Polskę we współczesnych granicach, a przynajmniej ze zjednoczoną i ‘rdzennie polską’ Małopolską… Ale to chyba właśnie przykład tego, że historii nie jest pisana na czystej karcie w oparciu o studia nad faktami, ale raczej dopasowuje wyobrażenia i fakty niczym puzzle, by otrzymać w miarę spójny (niekoniecznie prawdziwy…) obraz.

*) Jest jedna teza, która mnie zaciekawiła, choć nie jest ona autorstwa G. Labudy – mianowicie, że Lachowie z Czerwieniem i Przemyślem, to osobne plemię, którego nie należy identyfikować z Polanami/Polską, choć wchodząc później w skład państwa polskiego dało swoje określenie w kronikach ruskich (i nie tylko, jak można się domyślać) Polsce i Polakom.

---
Gerard Labuda Mieszko I, Ossolineum 2002

piątek, 31 października 2008

Odkładając na półkę: Retoryka podręczna, czyli jak wnikliwie słuchać i przekonująco mówić

Retoryka zawsze była dla mnie intrygującą historyczną wzmianką. Wiedziałem, że jej uczono (i że była to nauka ceniona), że miała swoje reguły – jednak była nazwą z odległej kultury, dzisiaj zapomnianą. Jakoś kojarzyła się ze sztuczkami, trochę może nawet manipulacją, ale przede wszystkim zagubionym zestawem kluczy, może nie tyle do ludzkich umysłów, co do utworów – nie tylko mów i pism, ale także dzieł muzycznych.

Muszę przyznać, że dawna rola retoryki mnie dziwiła – dla mnie oczywistością była nauka ‘nauki’ – retorykę zaś nauczyłem się traktować podejrzliwie, gdzieś pamiętając złośliwe uwagi filozofów (miłujących mądrość) w stosunku do retorów, starających się jedynie o to jak zdobyć poklask i wpływy. Dlaczego więc retoryka była ważniejsza dla wielu światłych umysłów od filozofii (gdy o nauce we współczesnym sensie się jeszcze ludziom nie śniło...). Dlaczego to trwało tak długo?

Podskórnie byłem jakoś przeciw retoryce, ale jednocześnie nią zaintrygowany – chciałem znaleźć te klucze, by lepiej rozumieć kulturę, choć dawną wiekiem swego pochodzenia, to wciąż obecną wokół mnie. I dlatego sięgnąłem po Retorykę podręczną. (W gruncie rzeczy to jeszcze bardziej nieco złożone, bo Retoryka podręczna leżała u mnie miesiącami w ‘przechowalni’ sklepu internetowego, w końcu zakupiona podczas szwendania się pozlotowego po Dworcu Centralnym w Warszawie – czasem tak to u mnie jest, że fizyczny kontakt z książką, czy płytą, nad którą się waham przy zakupie internetowym, przekonuje mnie, że warto wysupłać pieniądze z portfela.)

Na pewno nie dostałem tego, czego szukałem. Retoryka podręczna nie jest przeglądem wzorców i nauk sprzed wieków, jest współczesnym podręcznikiem dla mówców, który kładzie duży nacisk na sposób prezentowania tez (postawę, gesty, głos), może nawet większy niż na sam układ treści. Wydawało mi się początkowo, że to tylko będzie dla mnie ciekawostka, bo jakim ja jestem mówcą? Polityki nie uprawiam, z ‘ambony’ kazań nie głoszę. Owszem, sama forma mogłaby się przydać i do notek blogowych, ale przecież to tylko lekko traktowane hobby (i to hobby jedno z kilku). Czytając przekonywałem się, że jest inaczej, a nawet więcej – że retoryki de facto się uczyłem.

Gdzie i kiedy? Ominęła mnie szerokim łukiem nowa matura z jej prezentacją własnego opracowania tematu, ale przecież nie ominęło seminarium dyplomowe i obrona pracy magisterskiej. Nie ominęły mnie referaty przedstawiane w pracy. I często szlifowane pod okiem bardziej doświadczonych kolegów. Te wszystkie uwagi, gdzieś się zbierały. Często dotyczyły one plansz, wykresów, ale czasem i sposobu mówienia, układania treści. Przede wszystkim zaś zmuszały do własnej refleksji nad tym, co mam do powiedzenia i jak mam to innym przekazać. A o tym właśnie (choć bez uwzględnienia pomocy audiowizualnych) traktuje Retoryka podręczna, opatrzona zresztą z wymownym podtytułem: czyli jak wnikliwie słuchać i przekonująco mówić.

Odkrywszy w sobie mówcę (okazjonalnego i palącego się z tremy), odkrywam jak ważna jest retoryka. Także dzisiaj, a może raczej – ponownie dzisiaj. Przywodzi mi to na myśl czterotomowy wybór słynnych mów wydany przez Politykę: słowa zmieniają świat (co prawda mój sceptycyzm przypomina mi tu także słynną mądrość Ala Capone: Dobrym słowem zajdzie się daleko, ale jeszcze więcej się osiągnie, wspomagając dobre słowo nabitym pistoletem.), to one przekonują – wyborców, zarządy firm, współpracowników, czy partnerów w rozmowach. (I nie jest nawet szczególnie ważne, czy to słowa mówione, czy tylko pisane.) Gdy w demokratycznej rzeczywistości nabity pistolet przestaje być popularnym narzędziem, znaczenie dobrego słowa tym bardziej rośnie. Dlaczego więc się nie uczymy retoryki?

Odpowiedź brzmi tu podobnie, jak w moim prywatnym przypadku – uczymy się, tyle że nie nazywamy jej retoryką. Formalnie uczymy się głównie w szkole, na lekcjach polskiego, ale uczymy się także nieformalnie: z licznych przykładów, z którymi spotykamy się w mediach, z tych wszystkich sytuacji w życiu, gdy sami musimy wypowiedzieć się publicznie. Po co więc ta książka? Dała mi ona dwie rzeczy: po pierwsze pozwoliła uporządkować własną wiedzę, po drugie – zwiększyła moją samoświadomość jako mówcy i słuchacza. Lepiej rozumiem co robię i nawet jeśli robię to jedynie intuicyjnie, jestem bardziej świadom reguł, a więc i możliwości ich łamania. I za to jestem autorom wdzięczny. Zresztą... przecież coś z tej kupionej przeze mnie książki chyba do ich kieszeni wpadnie? Nie jest to więc wdzięczność jedynie symboliczna.

Michał Rusinek, Aneta Załazińska Retoryka podręczna, czyli jak wnikliwie słuchać i przekonująco mówić, Znak 2007

PS. Uprasza się Wielce Szanownych Czytelników, by nie oskarżali autorów książki o niski poziom moich wpisów blogowych, w tym tego, które się aż prosiło by powstać z wszelkimi regułami sztuki. Nie zrobiłem tego... Nie przyłożyłem się tak jak należy, nie przerobiłem ćwiczeń (choć wciąż do przerobienia mnie korcą...). Obiecuję jednak pracę nad sobą.

wtorek, 23 września 2008

Odkładając na półkę: „Wiedza tajemna” Davida Hockneya

I przyszedł czas by zamieścić notkę na temat zakupu z Zachęty, czyli opowieści Davida Hockneya o jego poszukiwaniu śladów przyrządów optycznych w dziełach dawnych mistrzów (lub, jak woli wydawca: Dawnych Mistrzów). Napisać notkę nie jest łatwo – nie dość, że nie lubię referować tematów na blogu, to z lektury wyłania się kilka tematów, co bardzo wydłuża notkę blogową...

Teza Hockneya-Falco

Początki tej tezy, to początki pewnego “podejrzenia” – mianowicie, że Ingres używał przyrządu optycznego zwanego camera lucida, dość popularnego w XIX wieku. Hockney, jako malarz, było nie było, postanowił poeksperymentować z camerą lucidą. I tak się to zaczęło – Hockney dostrzeł, że rzeczywiście, w szkicach Ingresa widać sposób prowadzenia kreski, który przypominał mu… Andy Warhola. Wiadomo jednak, że Warhol wykorzystywał zdjęcia. To przekonało Hockneya, że Ignres używał rzeczywiście camery lucidy; jeśli nawet potrafił namalować obrazy tak wierne rzeczywistości bez niej, to zwyczajnie wykorzystanie instrumentów optycznych ułatwiało mu prace. A przecież Ingres malował ‘dla pieniędzy’, więc usprawnienie pracy musiało być przez niego miło widziane…

Hockney wiedział też o innych twórcach XIX wiecznych, ale zadał sobie pytania – kto pierwszy użył przyrządów optycznych? Zaczął poszukiwać świadectw i doszedł do poruszającego wniosku – że cały modelunek światłocienia malarstwa renesansu ma swój początek w eksperymentach optycznych…

Ale kto pierwszy? Hockney wskazuje na Flamandów: van Eycka, Campina, van der Weydena. Ale i tego mu nie dość – znajduje ‘światłocieniowe’ twarze u Masaccia (lata 20-te XV wieku), co zaś go prowadzi do intrygującego opisu realistycznego wizerunku florenckiego baptysterium, którym popisywał się Burnelleschi.

I tak, „odkrywszy początki”, Hockney śledzi malarstwo europejskie wskazując na swoistych „fotografów” z przeszłości, niezwykle precyzyjnych w oddawaniu rzeczywistości, tak jakby pokazała ją fotografia (bądź co bądź cyfrowe, bądź chemiczne rozwinięcie camery obscura, również podejrzanej jako źródło malarskiej perfekcji). I tak fotografowie to u Hockneya: da Vinci (usprawnienie techniki malarskiej przy ‘wykorzystaniu optyki’), Giorgione, Rafael, Holbein, Caravaggio, Rembrandt, Vermeer, a później np. Ingres.

Ta lista sugeruje, że Hockney może mylić styl malarski zrodzony w okresie renesansu z ‘wykorzystaniem optyki’. To jednak bardziej złożone. Teza Hockneya jest dwuczęściowa – owi malarze albo wykorzystywali optykę, albo sami nie stosując przyrządów optycznych dostosowali się do wyuczonego (czy wypatrzonego) wzorca, który zrodził się z jakiś przyrządów optycznych, które zawędrowały do pracowni artysty. Nie znaczy to jednak, że Hockney widzi w każdym malarzu ‘optyka’ – jego ‘pozytywni’ bohaterowie, malarze genialni, ale nie stosujący optyki, malujący ‘na oko’, to np. Tycjan, Michał Anioł, Rubens, czy Carracci.

Czego szuka Hockney? Perfekcjonizmu, popisów i… błędów. A przy tym bardzo wyraźnego światłocienia (w tym mocne światło i duże obszary skryte w cieniu) – tego nie widzi się w naturze, ale tak wygląda obraz w camerze obscurze (czy camerze lucidzie). I tak wygląda bardzo wiele obrazów…

Skoro optyka jest tak dobra, to skąd błędy – można zapytać? Otóż w obu przypadkach problemem jest ustawienie ostrości. Poprawienie ostrości, by objąć większy obszar obrazu, daje zwykle drobne niedoskonałości – kilka punktów zbiegu perspektywy, zestawienie ‘pierwszoplanowości’ obiektów inne, niż wynikające z logiki obrazu, przesunięcia i przeskalowania obiektów, obiekty ukazane jakby były na wysokości oczu, a znajdujące się na różnych wysokościach w obrazie, czy też zniekształcone twarze (tak, jakby osoba portretowana poruszyła się między malowaniem górnej, a dolnej części twarzy). I takich błędów (choć bardzo drobnych) Hockney znajduje bardzo dużo, nawet u takiego mistrza jak Caravaggio.

I ich krytyka

Tezy Hockneya-Falco (Charles Falco współpracował od strony fizyczno-naukowej z Hockneyem) zostały krytycznie przyjęte przez historyków sztuki. Krytyka została zbudowana w oparciu o trzy punkty: po pierwsze, można malować ‘fotograficznie’ bez przyrządów optycznych (i można wskazać z nazwiskami takich współczesnych malarzy – swoją drogą, ten aspekt polemiki może być trochę osobisty, Hockney pisze jako malarz, więc wskazuje mu się innych malarzy…); po drugie błędy znalezione przez Hockneya wcale nie muszą o świadczyć o wykorzystaniu optyki, po trzecie wreszcie, przed XVIII wiekiem, gdy to camera obscura stała się popularna przyrządy optyczne były zbyt niedoskonałe, a już na pewno były nie dość doskonałe w XV wieku.

Jeśli chodzi o krytykę, to dwie pierwsze uwagi niezupełnie są trafne – Hockney wie, że taka fotograficzna doskonałość bez przyrządów optycznych jest możliwa (choć bardzo trudna i czasochłonna), stąd druga część jego tezy – postrzeganie rzeczywistości z ‘fotograficznym’ światłocieniem wcale nie jest naturalne i musiało zostać wynalezione – tu można wskazać malarstwo innych kultur, w tym bardzo wyrafinowaną grafikę chińską (Chińczycy też znali przyrządy optyczne, ale Hockney nie dostrzegł ich wpływu na sztukę), które inaczej postrzega rzeczywistość. Jeden wyjątek – malarstwo rzymskie, a dokładniej portrety z Fajum. I Hockney znowu twierdzi swoje – przecież wiadomo, że wtedy znano zwierciadła...

Najtrudniejszym kontrargumentem może być niedoskonałość techniczna zwierciadeł i soczewek w XV wieku, która mogła uniemożliwić wykorzystanie optyki dla malowania obrazów. Hockney (a raczej chyba Charles Falco) przygotował tu listę świadectw z epoki dowodzących, że tego typu ‘sztuczki optyczne’ znano, ale starano się ich sekret zachować w tajemnicy.

Kto ma rację, tego nie wiem. Wiele cech przypisywanych przez Hockneya optyce można uzyskać inaczej. Ale nie wszystkie… Może więc trochę jednego trochę drugiego? ‘Optycy’ łączyli się w jednym cechu z malarzami, ktoś mógł poznać tego typu eksperymenty i dać wzór innym malarzom, stosującym jednak inne techniki…

Fotorealizm jest zły?

Tyle tez Hockneya-Falco, ale nie tylko to jest w „Wiedzy tajemnej”, bo Hockney nie tylko śledzi ‘optykę’, ale i komentuje ją. I to niezbyt pozytywnie… Zresztą, czy to przypadek, że po wynalezieniu fotografii malarstwo współczesne powoli staje się tym, czym jest? To znaczy ucieczką od ‘fotograficznego realizmu’ (z wyjątkami, rzecz jasna).

Hockney twierdzi, że optyka, czy szerzej, technika, określają nasz sposób patrzenia na rzeczywistość. Że sam nie dostrzegłby być może „fotomontaży” Caravaggia, gdyby nie… Photoshop, który daje podobne efekty. I podobne błędy popełniają jego użytkownicy…

W fotografii jego irytację budzi ‘płaskość’ – brak poczucia przestrzeni (w portrecie nie robi to większej różnicy bo wszystko i tak jest skomasowane na małej przestrzeni, ale w pejzażu owszem…), związanie obrazu z jednym punktem widzenia, a przecież nie tak postrzegamy rzeczywistość! Widzimy ją trójwymiarowo, przy użyciu obu oczu, poruszając się. Pouczający jest tu przykład porównania fotografii z pejzażem chińskim – pejzaż na zwoju rozwijając się ilustruje swoistą wędrówkę – wciąż zmieniają się punkty widzenia. Na dokładkę ten zaklęty czas, w jednej chwili, zbyt krótkiej by ukazać istotę rzeczy…

Można się tu doszukiwać różnych podtekstów. Hockney, sam malarz, ma wyraźnie swoją filozofię tej sztuki, poszukując „prawdy” otaczającej go rzeczywistości, której fotograficzny obraz kłamie. Jak więc ma lubić fotorealistycznych dawnych mistrzów? Z drugiej strony powiedzenie, że malarze stosowali optykę, że mieli pomoce w swojej pracy, zmienia hierarchię ich postrzegania. Traci przede wszystkim Caravaggio, trochę nazbyt upozowany, a zyskuje Rubens. Trudno mi uwierzyć, by to przyjęto ze spokojem wśród krytyków i miłośników sztuki…

***

Refleksje Hockneya na temat związków techniki i postrzegania rzeczywistości prowadzą do innego tematu – jego śledczej pasji. W końcu każdy widział wiele obrazów w życiu – co widzieliśmy na nie patrząc? Barwy? Światło? Tematy? Idee? „Fotografie”? Różni autorzy próbują pomóc obserwatorom, powiedzieć coś o kompozycji, wzorcach, powtarzających się symbolach, tle historycznym. Ale wciąż pozostają rzeczy, które omijamy. (U Hockneya jest piękny przykład, niestety nie widzę obrazu w Internecie – chodzi o portret starszej pani wykonany przez duńskiego malarza Christena Købke – portret jest realistyczny, a Hockney pyta – czy kobieta na obrazie zasłania twarz maską? I w tym momencie rzeczywiście to dostrzegam – podpierająca podbródek dłoń, twarz i otaczające ją koronki są na innym planie niż reszta ciała, jakby bardziej z przodu i są przy tym płaskie, jak papierowa maska – nie zauważyłbym tego bez podpowiedzi… Hockey twierdzi, że namalowano je osobno – że to praktyczne, skoro osoba pozująca się męczy, maluje się samą twarz, a resztę według manekina, czy z pamięci…) I właśnie taką podpowiedź Hockney daje. Nie tylko dla obrazów Christena Købke – gdzie jest pierwszy plan, gdzie drugi, co jest ostre, czy wszystko jest na swoim miejscu… Można zapytać, czy to ważne. Zapewne nie. Ale w jakiejś mierze chodzi o to, by w obraz się wczuć. By odmówić mu oczywistości i zacząć prywatne śledztwo w celu znalezienia jego sensu i treści. A wtedy zapewne zobaczy się coś więcej. I jakoś bardziej wzbogacić się przy wizycie w muzeum, czy galerii.

----

David Hockney „Wiedza tajemna” („Sekrety technik malarskich Dawnych Mistrzów”), tłum. Joanna Holzman, Universitas 2007 (wydanie drugie)

środa, 13 sierpnia 2008

Odkłądając na półkę: "Koronowo 1410"

Tytuł może być nieco mylący. Książka Piotra Derdeja ukazała się w serii „Historyczne Bitwy” Bellony (dawniej Wydawnictwo MON), stąd autor został niejako zobligowany by tytuł był nazwą bitwy, rzeczywiście opisanej, ale to trochę tak jakby „Krzyżaków” Sienkiewicza (skądinąd cytowanego, choć nie z tej powieści) nazwać „Grunwald 1410”. Oczywiście z poprawką na to, że Derdej nie tworzy beletrystyki.

Lepiej treść oddawałby tytuł „Po Grunwaldzie”, bo właśnie te miesiące – od lipca (Grunwald), do października (Koronowo) 1410 roku autor analizuje. Miesiące trochę zapomniane... Owszem, pisze Jasienica, wspomina Kuczyński, ale jakoś w świadomości Polaków zdaje się, że jest tu czarna dziura. Coś się może pamięta o oblężeniu Malborka, ale zaraz potem jest pokój toruński. I nic więcej...


Tymczasem były to miesiące ważne, nawet, a może właśnie dlatego, że dość ‘jałowe’. Najpierw triumfujący król Jagiełło i przechodzące na jego stronę Prusy, potem nieudane, prowadzone (zdaniem Piotra Derdeja) bez należytego zapału oblężenie. Wreszcie odwrót z Prus (wrzesień) i rozpuszczenie armii na leża zimowe. A potem krzyżacka kontrofensywa. Imponująca skutecznością kontrofensywa – w dwa tygodnie Krzyżacy przywrócili własną władzę nad większą częścią swego terytorium – broniły się już tylko niektóre zamki z polskimi załogami, a armia krzyżacka była gotowa zaatakować słabo bronioną (bo wojska rozpuszczone do domów) Polskę. Na drodze do Polski leżało Koronowo.

Opisu bitwy dostarcza nam tylko jedno źródło – Długosza, oraz domysły historyków. Ich zdaniem wyglądało to tak: rycerstwo krzyżackie (głównie goście Zakonu) postanowiło zaatakować polskie szczupłe (jak donosiły błędne dane wywiadu) siły w Koronowie. Rycerstwo spieszono (domysł historyków: ponieważ po drodze był most, którego broniła polska piechota), gdy okazało się, że Polacy w Koronowie to nie tylko piechota, a nawet więcej – w miejscowym klasztorze udało się na czas rycerzom założyć zbroje i dosiąść koni – Krzyżacy szybko uciekli do swoich koni, a potem uciekali dalej. Polacy rozpoczęli pościg, ostrzeliwując z łuków przeciwnika. Po około mili (10-11 km) Krzyżacy stwierdzili, że pogoni nie umkną i przystąpili do bitwy organizując swoje szyki na wzgórzu. Polacy wdostali się na wzgórze inną drogą. Doszło do właściwego starcia, bardzo zaciętego i stawianego wyżej przez uczestników (pod względem wymogów i wysiłku, a zatem i satysfakcji ze zwycięstwa) niż pod Grunwaldem. Po dwóch ‘rozejmach’, gdy rycersko komplementowano (?) przeciwników, Polacy zdobyli chorągiew krzyżacką, co doprowadziło do upadku ich ducha i w konsekwencji przegranej (choć Krzyżacy mieli przewagę liczebną, jednak liczebności obu armii z książki dokładnie nie poznamy – autor cytuje szacunki, ale nie przykłada do nich wagi). I tak bitwa się skończyła. Po 10 października 1410 roku znowu Polacy zwyciężali. Przynajmniej militarnie...

Tu może warto jeszcze dodać, że Jagiełło znowu (jak i po Grunwaldzie) szybko zwolnił jeńców, oraz zaopiekował się rannymi – podobno każdym z osobna. I jak tu nie lubić, tak po ludzku, Jagiełły? Choć zwolnienie było aktem politycznym, to przecież wydaje się on taką ludzką, sympatyczną osobowością – słucha ptaków w lesie, żeni się z miłości, potrafi zainteresować się każdym rannym z osobna, rycersko zwalnia jeńców...

Wracając do bitwy – jak wspomniałem, źródło jest jedno (choć autor czasem cytuje je wprost, czasem przez Kuczyńskiego, czasem przez Sienkiewicza), więc i pytań niemało. Na przykład, skąd te rozejmy – czy rzeczywiście to przykład rycerskości? Jeśli tak, to Koronowo było bitwą wyjątkowo ‘rycerską’ jak na średniowieczne warunki. Albo łucznicy – czyżby, jak sugeruje Kuczyński, byli to Tatarzy? Niestety, nic więcej nie wiadomo.

***

Jak już jednak wspomniałem, Koronowo to temat trochę marginalny w tej książce. Większą część obejmuje opis oblężenia Malborka, a raczej krytyka królewskiej nieudolności. Bo Koronowo pomagało, dawało szanse, ale nie było w stanie zrównoważyć tamtego błędu, który – gdyby wierzyć autorowi, kosztował nas już w piętnastym wieku granice na Odrze i Nysie (a może i Łabie), oraz narodziny Rosji...

Czy autor ma racje? Gdybologia to piękna rzecz, ale jakoś wątpię. Polska pokonywała później Krzyżaków, odzyskała wielką część ich ziem – i jakoś to Polsce szczególnie nie pomogło. Zawsze można powiedzieć, że straciła swój historyczny czas... Może. Ale też autor bierze za właściwą zawsze najbardziej optymistyczną możliwość...

Swoją drogą, biorąc pod uwagę, jedną z przyczyn przedwczesnego zaniechania oblężenia Malborka – czyż nasza historia nie nabiera romantycznych rumieńców, gdy tylko przytacza anegdoty Długosza? Cytuję:

„Ze wszystkich zaś panów nikt goręcej i gorliwiej nie doradzał przerwania oblężenia niż kasztelan wojnicki Andrzej z Tęczyna. Przeciągnął też większość rycerzy i szlachty na swoją stronę zaślepiony miłością do córki podskarbiego Królestwa Polskiego Dymitra, Anny z Kraśnika, w której był niezwykle zakochany.”

Rosja powstała, nas nad Odrę i Nysę wypchnął dopiero Stalin, ale przynajmniej Andrzej z Tęczyna kochał Annę z Kraśnika. Czy to nie dość? Gdyby na jednej szali postawić wielką politykę, a na drugiej Polki, to nie wiem, co by wybrano... Zwłaszcza nie wiem, co wybrałby Jagiełło...

***

I jeszcze parę słów o samej książce. Otóż trudno mi ją polecać za cokolwiek innego niż temat, trochę nazbyt zapomniany. Autor wciąż cytuje trzech innych autorów – Kuczyńskiego („Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim, 1409-1411”), Jasienicę („Polska Jagiellonów”) i Długosza. Czasem jeszcze Nadolskiego („Grunwald 1410” z tejże samej serii). Poza Nadolskim są to dzieła stare, o ile jeszcze Długosz to podstawowe źródło informacji bliskie epoce, o tyle – nic nie ujmując Jasienicy i (może nawet bardziej) Kuczyńskiemu – jako autorzy się oni trochę zestarzeli... Mamy więc wciąż jednostronną wizję Krzyżaków jako „zakonu rozbójniczego” (choć może to też nawiązanie do „państw zbójeckich”?), postrzeganego jako jednoznaczne niebezpieczeństwo, które w sposób dla wszystkich jasny i oczywisty powinno być zniszczone. To w warstwie ideowej, trudniej mi krytykować warstwę historyczną, ale ‘obijały mi się o uszy’ nowsze badania, w tym dyskusje o oblężeniu Malborka. Zaś sami Jasienica i Kuczyński (a nawet Nadolski) to autorzy popularni – dość, że sam wyżej wymienione dzieła czytałem, więc autor niewiele wniósł nowego. A wśród tego co wniósł znajdują się, niestety, liczne powtórki, przypominane fakty, powtarzane (choć w różnej formie – jako przeróbki Długosza) opisy. Gdyby tak usunąć tę nadmiarowość, książeczka schudłaby gdzieś o 1/4.

----
Piotr Derdej „Koronowo 1410”, Bellona 2008

sobota, 2 sierpnia 2008

Odkładając na półkę: Moje życie z Mozartem

Dałem się namówić Beacie do przeczytania. Umiarkowanie chętnie. Umiarkowanie bo bałem się, by Schmitt zbytnio nie zeschmittował Mozarta. Mozart? Mozart… ech… Mozart wielkim był. Ale…

Ale ostatnio wolę, gdy namiętności nie tylko targają bohaterami, ale wychodzą z ich skóry i szaleją. (To w sztuce rzecz jasna, bo życie powinno być poukładane jak rzymska mozaika.) Raczej więc Beethoven niż Mozart, ba! upadłem w tym tak nisko, że słucham obecnie symfonii Brucknera jedna po drugiej. Gdybyż to jeszcze był Bruckner pod batutą Herreweghe’a, wysłuchiwany jako ciekawostka – anioł baroku w krwistym romantyzmie; ale nie! – pod batutą Barenboima, który – o zgrozo! – bierze Brucknera na poważnie. I w takiej chwili ten Mozart…

Początek jednak był dobry. Schmitt pisał o sobie, niejako przeglądając się w lustrze Mozarta. I odnajdywałem bliskość – nawet nie musiałem słuchać płyty – „Wesele Figara”, „Cosi fan tutte”, Koncert klarnetowy, Mszę c-moll, czy „Ave, verum corpus” zna się przecież na pamięć; i jest tam dokładnie to, co widział Schmitt.

Gorzej było, gdy Schmitt zaczął polemizować z innymi rozumieniami Mozarta. Jego naiwne filozofie, które snuje i odrzuca nie przeszkadzają, póki są nostalgicznym wspomnieniem prywatnej przeszłości. Zaczynają jednak ciążyć, gdy są wygłaszane w czasie teraźniejszym… Jak to jest, że muzyka, niby to łagodzi obyczaje, a jednocześnie prowadzi do tylu sporów estetycznych. I to z niemałą porcją jadu… I to jeszcze Mozart! Przecież kto jak kto, ale on na pewno potrafiłby się wznieść ponad te spory, zakpić z nich, a jednocześnie przedstawić w całej różnorodności.

A jednak przyłączam się do polecenia Beaty, bo przecież póki i ja tę lekturę traktowałem jako czysto wakacyjną – do pociągu, czy na parkową ławkę, Schmitt w pełni się sprawdzał. A może ktoś, kto jeszcze nie dość lubi Mozarta go polubi?

---
Eric-Emmanule Schmitt „Moje życie z Mozartem”, tłum. Jan Maria Kłoczkowski, Znak 2008

PS.
Zostały mi jeszcze dwie symfonie Brucknera. Ale może wieczorem „Wesele Figara”? Jutro się dowiecie z „przerywnika operowego”.